De kosmos in een koeienoog

SAUWERD - Beeldend kunstenaar Gustaaf Rutgers werd 25 jaar geleden getroffen door een mystieke ervaring. “Wat ik in die ene seconde ervoer, daar kun je geen woorden aan geven.” Toch doet hij een poging in zijn boekje Mystiek Geluk.

Gustaaf Rutgers, die opgroeide in een domineesgezin, was als kind al het type dat innerlijk maar bleef doorvragen en zich niet neerlegde bij makkelijke antwoorden. Dus het verhaal van de Bijbel zoals hem dat onversneden met de paplepel werd ingegoten, nam hij al snel niet meer al te letterlijk. Toch betekende dit niet, toen Rutgers enkele jaren later een volwassen jongeman was, dat het idee van God definitief voor hem had afgedaan. Het verhaal dat van de preekstoel kwam, klonk in zijn oren dof en beperkt, maar hij had het voorgevoel dat er zoiets bestaat als een hogere waarheid. Een waarheid die gekend kan worden. Zo begon zijn zoektocht…

Overgave

Een zoektocht die zich moeilijk concreet laat beschrijven. “Het was een onderzoek voorbij aan datgene wat er beweerd wordt in wetenschap, filosofie en geloof. Ik was echt verlangend naar waarheid, naar God. Dat zijn voor mij twee woorden voor hetzelfde.” “Omdat ik intuïtief vermoedde dat waarheid niet binnen het verstand te vinden zou zijn, was ik bereid om mezelf, mijn kennende zelf, los te laten. Dat is doodeng. Want dat loslaten is een sterven. Sterven terwijl je nog niet dood bent.” “Het is een proces van overgave totdat er geen afgescheiden ‘ik’ meer is die zich kan overgeven. Maar die laatste stap kun je niet zelf zetten. Dat is onmogelijk. Of anders gezegd: een mens kan zichzelf wijsmaken, dat hij of zij de waarheid in pacht heeft en vast kan grijpen. Maar uiteindelijk grijp jij niet: jij wordt gegrepen. Jij wordt gegrepen door het goddelijke. Je valt ermee samen.”

Koeienoog

Die staploze stap werd uiteindelijk gezet tijdens een wandeling door de natuur. Volkomen onverwachts voor de toen 22-jarige Rutgers. “Ik wandelde langs wat koeien. Ik vond koeien altijd al leuk en genoot er simpelweg van zoals ik vaker had gedaan.” Totdat… kijkend in een koeienoog, als bij toverslag, de dagelijkse werkelijkheid plaatsmaakte voor een ervaring van wat Rutgers de absolute werkelijkheid noemt. “Ik verdween in dat oog, áchter dat oog. Ik werd één met de koe en de omgeving waarin wij stonden.” En de ervaring verdiepte zich, in die ene seconde van eeuwigheid. “Ik was op dat moment overal tegelijk, dus niet alleen bij die koe, maar ook bij wijze van spreken aan de andere kant van de wereld. Ik was zowel in het verleden, in het heden als in de toekomst. Ik was overal en nergens. Terwijl ik tegelijkertijd in helder bewustzijn tegenover die koe stond.” “In één keer wist ik alles. Maar wat ik in die ene seconde ervoer, daar kan ik geen woorden aan geven. Ik ervoer God, ik ervoer Liefde, maar ik zag direct dat Het niet te kennen is. Het is zo paradoxaal wat ik zeg. Maar in gewone taal kan ik het niet anders zeggen. Het is ongrijpbaar, maar ik ben erdoor gegrepen.”

Integratie

Het was een seconde van ongekende helderheid. Een seconde die Rutgers’ zoektocht prompt ten einde bracht. Geen twijfel is meer mogelijk over hoe ‘het’ zit. Rutgers kent sindsdien het gelukzalige niet-kennen. “Vanaf dat moment heb je twee percepties van de wereld. Deze alledaagse werkelijkheid, zoals wij hier nu thee zitten te drinken, het duale. En de realiteit van dat onbenoembare, het ongrijpbare, het non-duale. Uiteindelijk is er geen verschil tussen die twee: dualisme is ten diepste non-dualisme. Dat is ook wat ik op dat moment kristalhelder zag. Maar toch heb ik er jaren voor nodig gehad om klaar te komen met dat inzicht.” “Het is een geboorte van eeuwig zielsgeluk, maar de persoon die het doormaakt leeft nog steeds in de dualiteit. Die beleving moet geïntegreerd worden in de aard van het dualistische leven. Het is een misvatting dat als je het licht hebt gezien, het leven alleen nog maar leuk is.”

Nooit klaar

Een van de manieren om de ervaring te helpen integreren was het maken van abstracte schilderijen in een serie met als titel Monisme-dualisme. “Bij één schilderijtje zie je boven de horizonlijn een ovale wolk in de kosmos. Dat staat voor monisme. En onder de horizonlijn staan twee vierkanten in de aarde. Die staan voor dualisme.” “Dualisme is wat mij betreft waar de mens in zit. Pendelend tussen geluk en pech, gezondheid en ziekte, leven en dood. Alles is in essentie wel één, maar het integreren van die dualiteiten binnen het dagelijkse leven, daar ben je nooit mee klaar.”

Spreken is zilver...

“Of ik het boekje in die zin ook voor mezelf heb geschreven? Nee, dat niet. Het is zo dat ik er nu klaar voor ben om hierover naar buiten te treden. Want het is eigenlijk heel intiem wat ik schrijf. Ik hoop dat het boekje de zoeker naar waarheid een steun in de rug geeft. Dat is mijn doel. Zo van: ga door op je eigen weg. En als je dan soms wat leest van iemand met eenzelfde passie, kan het jou tot steun zijn.” “Het onderwerp is uiteraard niet uniek, de bibliotheken staan hier vol mee. Maar dat ik die seconde van eeuwigheid, die beleving van de onsterfelijkheid, zo uitgerekt beschrijf, dat is wel bijzonder.” “De lezer kan zo te weten komen: wat ervoer die man nu eigenlijk in die ene seconde? Dat probeer ik in taal over te brengen. Ofschoon nog altijd geldt: spreken is zilver en zwijgen is goud.”

‘Mystiek Geluk’ is voor € 6,50 verkrijgbaar bij boekhandel Yantra (Oude Ebbingestraat in Groningen), Openluchtmuseum Warffum, Kerkje van Klein Wetsinge en bij de auteur: gustaafrutgers@gmail.com  

Auteur: Arjen J. Zijlstra